Ottura sherqtiki asasliq milletler

ئوتتۇرا شەرقتىكى ئاساسلىق مىللەتلەر


ئوتتۇرا شەرق رايۇنىنىڭ نۇپۇسى تەخمىنەن 490 مىليون ئەتراپىدا بۇلۇپ، چوڭ-كىچىك مىللەتتىن نەچچە ئونى بار.
ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى مۇسۇلمانلارنى ئاساسى گەۋدە قىلغان، نۇپۇسى ئون مىليوندىن ئاشىدىغان مىللەتلەر تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت:

(1) ئەرەبلەر.
نوپۇسى تەخمىنەن 280 مىليون بۇلۇپ، ئاساسلىقى ئەرەب دۆلەتلىرىگە، يەنى ئەرەب ئىتىپاقىغا ئەزا 22 دۆلەتكە تارقالغان.

(2) تۈركلەر.
نوپۇسى تەخمىنەن 55 مىليون بۇلۇپ ،ئاساسلىقى تۈركىيە ۋە سىپروسقا جايلاشقان.

(3) پارسلار.
نوپۇسى تەخمىنەن 36 مىليون بولۇپ، ئاساسلىقى ئىراندا، پارس قولتۇغىدىكى ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى، كۈۋەيت، قاتار، بەھرەيىن قاتارلىق ئەرەپ دۆلەتلىرىدىمۇ بار.

(4) كوردلار،
نۇپۇسى تەخمىنەن 26 مىليون بولۇپ. ئاساسلىقى تۈركىيە، ئىران، ئىراق ۋە سۈرىيەگە تارقالغان.

(5) ئەزەربەيجانلار،
نوپۇسى تەخمىنەن 16مىليون بولۇپ، ئەزەربەيجان، ئىران ۋە تۈركىيەگە تارقالغان. ئۇلار ئىراندىكى 2-چوڭ مىللەت.

(6) پۇشتۇلار،
ئافغانىستاندىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ مىللەت بۇلۇپ، تەخمىنەن 12 مىليون.

(7) بەربەرلەر،
نوپۇسى تەخمىنەن 14-25 مىليون دەپ خاتىرلەنگەن. ماراكەش، ئالجىرىيە، لىۋىيە قاتارلىق دۆلەتلەرگە تارقالغان.

(8) يەھۇدىلار، ئىسرائىلىيەدە تەخمىنەن 6 مىليون ئەتراپىدا.

ئوتتۇرا شەرقتە يەنە ئەرمەن، تۈركمەن، ئۆزبەك، تاجىك، ئۇيغۇر قاتارلىق مىللەتلەر بار.

«يەر شارى ۋاقىت گېزىتى»دىن ئېلىندى
*******************************

تولۇق ئوقۇش

Amérikining ottura sherq yéngi siyasiti

Amérika ottura sherq yéngi siyasitini yolgha qoyushni bashlidi


Amérikining dölet katipi hilari klinton 2009-yili 1-mart ottura sherq we yawropadiki ziyaritini bashlidi.
Ottura sherqte, u misir, isra'iliye we pelestinni ziyaret qildi.
Ghezzeni qayta qurush xelq'ara yighinigha qatnishishtin bashqa, uning bu qétimqi sepiridiki yene bir muhim nuqta pelestin-isra'iliye tinchliq söhbitini ilgiri sürüsh.
Ottura sherqtiki axbarat wasitiliride: «hilarining bu qétimqi ziyaritining meqsiti- obama hökümitining ottura sherq yéngi siyasitige alaqidar wedisini emelge ashurush» dep qaraldi.

Obama saylam riqabitide, u aqsaraygha kirgendin kéyin eng awwal pelestin-isra'iliye tinchliq söhbitini ilgiri süridighanliqini éytqanidi, ottura sherq jama'etchiliki buni qollidi, emma ular yene obamaning peqet shundaqla dep qoyghan bolushidinmu ensiridi. Amérika pul mu'amile krizisi patqiqigha chongqur patqanliqtin, aqsarayning yéngi rehberlik benzisi téximu köp zéhnini ichki iqtisadqa qaritishqa mejbur boldi hem tashqi istratégiyisini tedrijiy taraytti, shunga obamaning ottura sherq ishlirini ish küntertipining eng aldigha qoyushigha amal bolmay qaldi.

Hazirqi ehwaldin qarighanda, obama iqtisadqa türtke bolushning bir qatar layihilirini otturigha qoyush bilen bille, özining ottura sherq yéngi siyasiti wedisini untup qalmighandek qilidu, héchbolmighanda u ottura sherq mesililirini hel qilishni ilgiri süridighanliqini xalaydighanliqini bildürdi.
Obama bu yil 2-ayning axiridin kéler yil 8-ayning axiridin ilgiri iraqtin esker chékindürüsh yéngi istratégiyisini tamamlaydighanliqini jakarlighandin kéyin, hazir yene dölet katipi hilarini pelestin we isra'iliyige ziyaretke ewetti.
Omumiy jehettin qarighanda, amérikining ottura sherqtiki tüp menpe'itini qoghdap, amérikining rayon ishliridiki rehberlik orni we sözlesh hoquqini mustehkemlesh- obama hökümitining ottura sherq diplomatiyisini kücheytishtiki istratégiyilik oylinishi, shundaqla uning ottura sherq yéngi siyasitining yadrosi we chiqish nuqtisi.

Qisqisi, obamaning ottura sherq yéngi siyasiti asasliqi töwendikidek alahidiliklerge ige:

Birinchi, «özgirish» kozirini dawamliq otturigha tashlap, ottura sherq mesiliside yéngiliq yaritishqa tiriship, amérikining obrazini eslige keltürüsh. Obama nisbeten yumshaq siyaset qollinip, ottura sherqte amérikining obrazini qaytidin tiklep, özining tesir küchini ashurushi mumkin. Bu hem obama teshebbus qiliwatqan «özgirish» chaqiriqi bilen birdek.

Ikkinchi, ottura sherqni bir pütün gewde qilip, iraqtin esker chékindürüsh bilen bille, pelestin-isra'iliyining tinchliq söhbitide ilgirileshni qolgha keltürüsh, shundaqla ottura sherqtiki barliq döletler bilen bolghan uchrishishning muhimliqini tekitlesh. Bu meqsetke yétish üchün, obamaning kelgüside ottura sherqqe bolghan diplomatiye we siyasiy sélinmini ashurushi éhtimalgha intayin yéqin. Obama amérika «téximu aqilane, téximu uzaq we omumyüzlük yol» üstide izdinishke mohtaj, dep tekitlidi, iraq we ottura sherq bixeterlikige kapaletlik qilish üchün, amérika iran we suriye qatarliq döletler bilen omumyüzlük munasiwet baghlishi kérek. Körüwélishqa boliduki, ottura sherq mesilisini her qaysi qatlamlardin ilgiri sürüsh amérika yéngi hökümiti izdinidighan bir yéngi nishan'gha aylan'ghandek qilidu.

Üchinchi, yekkichilikni ajizlashturup, ottura sherq ishlirigha köp terepni qatnashturush. Obama amérikining ottura sherq ishliridiki ilgiriki sawaqlardin ibret élip, amérikining pelestin-isra'iliye ishliridiki yétekchilik hoquqini aldinqi shert qilghan halda, bashqa her qaysi tereplerning qatnishishigha tebi'iy keng qorsaq bolup, ottura sherq qiyin mesililirini birliship hel qilish üstide izdendi. Yéqinda, amérikining rosiye we yawropa ittipaqi yuqiri derijilik emeldarlirining ottura sherqte köplep ziyarette bolushini qarshi alghanliqi bu nuqtini chüshendüridu.
Ottura sherq jama'etchiliki hilarining ottura sherq sepirige belgilik ümid baghlidi, emma qismen mutexessisler yene mundaq eskertti: obamaning ottura sherq yéngi siyasiti téxi emdila bashlandi, uni yene közitishke toghra kélidu. Pelestin-isra'iliye mesilisining yiltizi chongqur, shunga uni ilgiri sürüshte choqum pishshiq siyasiy eqil-paraset shundaqla qet'iy sewrchanliq we keng qorsaqliq bolushi kérek, buningdin sirt yene weziyetni mölcherlep, küchesh nuqtisini toghra tépishqa toghra kélidu. Bu dölet katipi hilarining bir-ikki qétimliq ziyariti bilenla hel bolidighan ishlar emes.

Shinxua agéntliqi we «shinjang géziti»(2009-03-08)
**********************************************

تولۇق ئوقۇش

Türkiye bilen iraqning yéqinlishishining sewebi

Türkiye bilen iraqning qaytidin yéqinlishishining sewebi bar


Türkiye zungtungi gül 2009-yili 24-mart iraqtiki ikki künlük ziyaritini axirlashturdi. Bu türkiye dölet rehbirining 33 yildin buyan iraqni tunji qétim ziyaret qilishi. Türkiye bilen iraqning zungliliri bultur öz'ara ziyaretni bashlighanidi. Iraq zungtungi talabani 2008-yili we 2009-yili 3-ayda türkiyini ikki qétim ziyaret qildi.
Bu qétimqi ziyarette, türkiye eng köngül bölidighan mesile yenila iraq hökümitining iraqning shimalidiki kurdlar rayonini ishghal qiliwalghan türkiye kurd ishchilar partiyisi qoralliq unsurlirining chégridin ötüp türkiyige hujum qilishini qandaq tosushi boldi. Iraq bolsa, türkiyining deryaning yuqiri éqinidiki dölet bolush süpiti bilen ifrat deryasi we tigris deryasining iraq chégrisidin ötidighan su bayliqini qandaq teqsimlishige bekrek köngül böldi.
Iraq zungtungi talabani mundaq dédi: iraqning shimalidiki türkiye kurd ishchilar partiyisining ya qoral tashlash, ya iraq zéminidin chiqip kétishtin ibaret ikki tallishi bar. Bu hazirgha qeder iraqning yuqiri qatlam rehberlirining kurd ishchilar partiyisi mesilisige tutqan eng qattiq pozitsiyisi. Biraq kurd millitidin bolghan talabanining türkiye hökümitining kurdlar mesilisige alaqidar siyasitini qollishi hergizmu shertsiz emes. Talabani mushu ayda türkiyini ziyaret qilghanda, türkiye hökümitining kurd ishchilar partiyisining ezalirini alahide kechürüm qilip, kurdlarning özining milliy medeniyitige ige bolushigha ruxset qilishini muraji'et qildi.
Türkiye zungtungi gül mundaq tekitlidi: türkiye bilen iraq arisidiki barliq mesililerni, bolupmu kurd ishchilar partiyisi mesilisini choqum hel qilidighan waqit keldi. Xewerlerde déyilishiche, gül bu qétim baghdadni ziyaret qilghanda, kurd ishchilar partiyisi mesilisini hel qilishni ikki döletning barliq sahediki hemkarliqining aldinqi sherti qilghan.
Énérgiye bayliqi kemchil bolghan türkiye her yili iraqtiki kirkuktin türkiyining chéyxan portighiche bolghan néfit we tebi'iy gaz turubisidin iraqning köp miqdardiki énérgiyisige ige bolidu. Iraq éhtiyajliq bolghan ifrat deryasi we tigris deryasining süyi türkiyidin bashlinidu. Iraq kelgüsidiki qayta qurushta éhtiyajliq bolghan sana'et, yéza igiliki we turmushqa ishlitilidighan sugha kapaletlik qilish üchün, türkiye bilen su teqsimlesh kélishimi imzalashqa jiddiy éhtiyajliq.
Talash-tartish, ixtilaplarni qandaq bir terep qilip, hemkarlishish üchün shara'it yaritish türkiye-iraq rehberlirining eqil-parasitini sinaydighan bir qiyin mesilige aylandi.

«xelq géziti»din we «shinjang géziti»(2009-03-31)
***************************************

تولۇق ئوقۇش

Ottura sherqtiki krizisida turuwatqan döletler

Ottura sherqtiki pul mu'amile krizisida turuwatqan néfit ishlepchiqarghuchi döletler


Bultur 9-ayda xelq'arada pul mu'amile krizisi omumyüzlük partlighandin buyan, ottura sherqtiki asasliq néfit ishlep chiqiridighan se'udi erebistani, ereb birleshme xelipiliki, kuweyt qatarliq döletler dunya iqtisadining chékinishi élip kelgen tehditni künséri hés qildi. Pul mu'amile krizisining emeliy gewde iqtisadigha tedrijiy singip kirishige egiship, ottura sherq dunyadiki néfit ishlep chiqiridighan rayon bolush süpiti bilen, néfitqa bolghan éhtiyaj töwenlesh we néfit bahasi birdinla chüshüp kétishning éghir zerbisige uchridi.
Ereb chetke néfit chiqarghuchi döletler teshkilati OAPEC ning bu yilning béshida élan qilghan doklatqa qarighanda, her bir tung néfit bahasi bir dollar chüshse, ereb döletlirining yilliq néfit kirimi 4 milyard dollardin köprek kémiyidiken. Se'udi erebistani ereb dunyasidiki eng chong iqtisadiy gewde, néfit mehsulati miqdari dunyaning aldinqi qatarida turidu. Hazir, néfit éksport kirimi se'udi erebistani éksport omumiy sommisining %88 ini igilep, se'udi erebistani hökümiti xam chot kirimining %87 ini igileydu. Xelq'arada néfit bahasi bultur 7 –aydiki herbir tungi texminen 147 dollardin hazirqi texminen 50 dollargha chüshüp qalghanliqtin, se'udi erebistanining 2009-yilidiki hökümet maliyiside xéli zor kölemde qizil reqem körüldi. Shuning bilen bille, se'udi erebistani iqtisadining éshish sür'itimu körünerlik astilidi.
Néfit kirimining aziyishi hökümetning maliye kirimige tesir körsitipla qalmay, yene se'udi erebistanining néfit kespide ul eslihelerge yéterlik meblegh sélinmasliqni keltürüp chiqardi. Se'udi erebistani hökümitining statistika qilishiche, néfit kespide ul eslihe qurulushigha 400 milyard dollar meblegh sélishqa toghra kélidiken.
Pul mu'amile krizisining tesiri tüpeylidin, ereb birleshme xelipilikining néfit kirimi bulturqining oxshash mezgilidikidin köp azlidi. Mölcherlinishiche, 2009-yili bu döletning hökümet maliyiside qizil reqem körülüp, iqtisadning éshish nisbiti 2008-yilidiki %7.5 tin %3.1 ke chüshüshi mumkin iken. Ereb birleshme xelipilikide pul mu'amile bazarliri keng échiwétilgenliktin, kapitalning sirtqa éqip kétishini kontrol qilish teske toxtighan. Hazir pay bahasining chüshüshi ottura sherq döletliri ichide aldinqi orunda turidiken.
Kuweyt néfit éksport qilghuchi döletler teshkilatidiki néfit ishlep chiqiridighan muhim döletlerning biri. Pul mu'amile krizisi omumyüzlük partlighandin buyan, kuweytte pay bazirining bazar qimmiti zor hejimde töwenligenliktin, ottura, kichik paychilar éghir ziyan'gha uchridi. Kuweyttiki 2-chong soda bankisi- pars qoltuqi bankisi chet eldiki pul mu'amile hasiliy mehsulat sodisida éghir ziyan tartqanliqtin, bu bankining tor nuqtilirida pul amanet qoyghuchilar qista-qistangchiliqta pul tégishish ehwali körüldi. Bultur 3-aydin yil axirighiche, kuweytning igilik hoquqluq bayliq fondi pul mu'amile krizisi sewebidin 31 milyard dollar ziyan tartti. Shuning bilen bille, xelq'arada néfit bahasi birdinla chüshüp ketkenliktin, kuweytning maliye kirimi zor derijide azlap ketti.
Ottura sherqtiki néfit ishlep chiqiridighan döletler iqtisadni janlandurush üchün, maliyini janlandurush aktip siyasetlirini arqa-arqidin yolgha qoydi. Buning ichide se'udi erebistanining tesis qilghan 2009-yilidiki maliye xam choti 126 milyard 700 milyon dollar bolup, bulturqining oxshash mezgilidikidin %16 köpeydi, hökümet yene shexsiyler we chet elning meblegh sélishi yéterlik bolmasliq ehwalini toluqlash üchün, kelgüsi besh yilda ul eslihe qurulushigha 400 milyard dollar meblegh sélish pilanini otturigha qoydi. Ereb birleshme xelipiliki merkiziy hökümiti bu yil 3-ayning béshida dölet karxanilirining 2009-yili mudditi toshidighan qerzlirini qayturushi üchün, dubeyge 10 milyard dollar qerz berdi.
Buningdin sirt, kuweyt bulturning axirida iqtisadni muqimlashturush boyiche jiddiy ehwalgha taqabil turush guruppisi qurdi hem dölet iqtisadining chékinip kétishidin saqlinish üchün, omumiy sommisi 5 milyard dollarliq iqtisadni janlandurush layihisi tüzdi.

Shinxua agéntliqi, «shinjang géziti»(2009-04-01)
*************************************************

تولۇق ئوقۇش

Ottura sherq rayonida su maydin qimmet

Ottura sherq rayonida su maydin qimmet


Dunya boyiche eng chong néfit döliti se'udi erebistanida 91-nomurluq bir litir bénzinning bahasi texminen 0.12 dollar, lékin botulkigha qachilan'ghan bir litir ichimlik suning bahasi texminen 0.40 dollargha yétidu.
Ottura sherqte nopusi eng köp dölet misirda 90-nomurluq bir litir bénzinning bahasi texminen 0.33 dollar, lékin bir litir minéral suning bahasi texminen 0.34 dollar.
Pars qoltuqidiki néfit köp chiqidighan dölet ereb birleshme xelipilikide bir litir bénzinning bahasi texminen 0.45 dollar bolup, suning bahasidin anche perqlinip ketmeydu.
Yuqiridiki sanliq melumatlar kallingizdin ötmesliki mumkin,
Emma suning maydin qimmet bolushi ottura sherq rayonidiki ré'alliq.
Ottura sherq rayonining énérgiye merkizi ikenliki hemmige ayan.
Bu rayonda néfit bayliqi intayin mol bolghachqa «néfit okyani» dep nam alghan.
Hazir dunya boyiche éniqlan'ghan 1 tirilyon 200 milyard tung néfit zapisining %70 i ottura sherq rayonigha merkezleshken.
Lékin ottura sherq rayonida su bayliqi intayin kemchil.
Ottura sherq rayoni yer sharidiki quruqluq kölimining %9 ini igileydu.
Lékin su bayliqi dunya su bayliqining %0.7 ini igileydu.
Uning üstige köp qismi nil deryasi, tigris deryasi, éfrat deryasi we i'ordan deryasi jilghisi rayonigha merkezleshken.
Ichkili bolidighan su pütkül ottura sherq rayonida barghanséri azlawatqan néfittinmu qimmetlik bayliqqa aylandi.
Dunya bankisining statistika qilishiche, 2025-yili ottura sherq rayonida kishi béshigha toghra kélidighan tebi'iy ichimlik su miqdari aran 700 kub métirgha chüshüp qalidiken, bu 1990-yilidikining ikkidin bir qismigha toghra kélidu, uning üstige hazirqi suning süpitimu ilgirikige yetmeydiken.

Suning maydin qimmet bolushida nurghun seweb bar.
Aldi bilen tebi'iy jughrapiyilik shara'it közde tutulidu.
Sehrayi kebir qumluqi, ereb qumluqi we ottura déngizning sherqidiki qumluq ottura sherqqe tehdit boluwatidu.
Chölliship kétishning aldini élish jéngide insanlar belgilik netije qazandi.
Mesilen: isra'iliyining témitip sughirish we misirning «tushka qurulushi».
Lékin ottura sherq rayonida mutleq köp qisim dölet ashliqta özini özi qamdiyalmighachqa, importqa tayinidu.
Uningdin qalsa kilimat amili.
Ottura sherq rayonining hawasi qurghaq, yamghur miqdari az.
Misir paytexti qahire bilen ottura déngizning ariliqi aran 215 kilométir kélidighan, nil deryasi sheherni késip ötidighan bolsimu, yilliq höl-yéghin miqdari aran 28 millimétir.
Buningdin bashqa, üzlüksiz köpiyiwatqan nopus su jiddiychilikini téximu keskinleshtürüwetti.
Ottura sherq rayonining nopusi yiligha texminen %3lik sür'et bilen köpiyiwatidu. Bu dunyaning otturiche sewiyisidin xélila yuqiri bolghachqa, kishi béshigha toghra kélidighan su miqdari barghanséri azlap kétiwatidu.

Shinxua agéntliqi, «shinjang géziti»(2009-04-02)
***********************************************

تولۇق ئوقۇش

Se'udi erebistani padishahliqi

Se'udi erebistani padishahliqi heqqide


Dölet nami: se'udi erebistani padishahliqi.
Orni: se'udi erebistani asiyaning gherbiy jenubidiki ereb yérim ariligha jaylashqan bolup, sherqte pars qoltuqigha, gherbte qizil déngizgha tutishidu. Misirning sinay yérim arili, i'ordaniye, kuweyt, behreyin, erep birleshme xelipiliki, oman sultanliqi, yemen démukiratik xelq jumhuriyiti we erep yemen jumhuriyiti bilen qoshna.
Omumi yer kölimi: 2 milyon 250 ming kuwadirat kiliométir bolup, pütün erep yirim arili omomiy yer kölimining beshtin töt qismini igileydu. Pütün memliket nejid, hijaz, najira, xasa we asirdin ibaret besh ölkige bölun'gen.
Nopusi: 25 milyun 570 minggha yétidu.

Dölet bayriqi: se'udi erebistanining bayriqi tik töt bulungluq yéshil bayraq bulup, üstige aq reng bilen «la'ilahe illellahu muhemmedun rosulullah» digen erebche kelime yézilghan. Uning astigha bir qélich toghrisigha quyulghan. Bu bayraqtiki tewhid kelimisi bilen qilich- heqiqet bilen küchke wekillik qilidu.
Se'udi erebistanining dölet bayriqini yer bilen su yüzige tegküzüshke bolmaydu. Bayraq herqandaq shara'itta qet'iy yérim chüshürülmeydu.

Paytexti: riyad shehiri.
Asasliq sheherliri: jidde, mekke, medine, dehran
Tili: erep tili, én'giliz tili we furansuz tilimu köp qollinidu.
Pul birliki: riyal. Parche pul nami helle bulup bir riyal 100 hellige teng.
Dölet bayrimi: 9-ayning 23-kuni (dölet birlikke kelgen kuni)

Diniy itiqadi: se'udi erebistani xelqining mutleq köp qismi islam dinining sünniy mez'hipide. Xasa ölkisi we gherby rayunidiki 60 ming kishi shi'e mez'hipide.
Se'udi erebistani islam dini peyda bolghan jay bolup, islam dinining ikki chong muqeddes jayi mekke bilen medine se'udi erebistanining chigrisi ichige jaylashqan. Her yili dunyaning her qaysi jayliridin milyunlighan musulmanlar bu yerge kélip hej tawap qilidu.

Se'udi erebistani tarixni xatirleshte hijiriye kalindarini qollinidu. Hijiriye kalindari - muhemmed eleyhissalamning mekkidin medinige hijret qilghan waqtidin, yeni miladiye 622-yilidin bashlinidu.
Waqit perqi: waqti béyjing waqtidin 5 sa'et, ürümchi waqtidin 3 sa'et kiyin turidu.
Hükümet organliri adette shenbidin charshenbigiche besh kün ishleydu.

Se'udi erebistanining néfit zapisi we néfit mehsulat miqdari dunya buyiche aldinqi qatarda turidu.
Tekshürüp éniqlan'ghan néfit zapisi 264 milyard 300 milyun tong bolup, dunya néfit zapisining texminen 4/1 ini igelleydu.

Se'udi erebistanining dölet nami padishahliqning qurghuchisi ibin se'udi(1953-1880)ning ismidin kelgen bolup, se'udi jemetining nami bilen ereb sözining birikishidin tüzülgen.
Bu döletning «se'udi» namida atilishi se'udi jemetining padishahliqta körsetken tarixiy rolini teqdirlesh sewebidin bolghan.
Se'udi jemeti 18-esirning otturliri bash kötürüp chiqqan bolup, ularning esli zimini öz waqtidiki nejiddiki «dira'iye» idi.
«dira'iye» kichik bir yurt bolup, xelipisi muhemmed ibni se'udi wahabilarning qorghuchisi abdulwahab bilen hemkarliship, tunji se'udi shahliqini qurghan we türk impériyisige béqin'ghan.
Shuningdin kiyinki 150 yil mabeynide se'udi dölitining zimini üzlüksiz kingeygen.
1902-yili ibin se'udi riyad hakimiyiti (bugünki se'udi erebistanining paytexti)ni meghlup qilip, najid we hijaz qatarliq keng ziminlarni birlikke keltüridu we 1926-yili özini padishah dep jakarlaydu.
«ereb» sözi eng burun miladidin ilgirki 853-yili assuriye (dejle we éfrat derya wadisining shimali qismi qedimde assuriye dep atalghan) abidiliride körülgen. Yeni «erebiye» bolup, süriye chölliridiki köchmen charwichi qebililer-bedewilerni körsitidu. Buning erebchidiki menisi «qumluq, chöllük» bolup, «se'udi»ning menisi «bexit qumluqi» dégenlik bolidu.
1932-yili 9-ayning 24-küni dölet nami se'udi erebistani padishahliqi qilip békitilgen bolup, se'udi xan jemetining ereb döliti dégen menisi bar.
Se'udi erebistani xelqining köpchiliki erebler bolup, %15etrapida chet el muhajirliri bar.

(munasiwetlik mezmunlar dawamliq toluqlinidu)
************************************


Asiyadiki dölet-se'udi erebistani (沙特阿拉伯)


Se'udi erebistani gherbiy asiyadiki ereb yérim ariligha jaylashqan dölet. Yer meydani texminen 2 milyon 400 ming kwadrat kilométirdin artuq bolup, pütün ereb yérim arilining 5／4 qisimini teshkil qilidu.
Uning gherbiy teripi qizil déngiz, sherqiy teripi pirsiye suliri bilen yuyulup turidu.
Memuriy jehettin najid, hijaz, asir we sherqiy rayondin ibaret töt chong rayonni öz ichige alidu.
Se'udi erebistanning ahalisi 9 milyon 750 mingdin ashidu(1980-yilidiki sanliq melumat).
Ahalining köp qismini erebler teshkil qilidu. Yene 2 milyondin oshuq chet ellikler bar. Buning 900 mingini asiyaliqlar, 100 mingini yawropaliqlar, amérikiliqlar teshkil qilidu,
Ahalining mutleq köp qismi islam dinigha étiqad qilidu,
Ereb tilini ortaq qollinidu,
Paytexti riyad shehiri.
Se'udi erebistan islam dinining shekillen'gen jayi, u jayda islam dinining muqeddes sheherliridin mekke bilen medine bar.

Se'udi erebistanda 7-esirde ereb impériyisi qurulghan.
8-esirde bu impériye ereb yérim arilidin shimaliy afriqa, jenubiy yawropagha kéngiyip, chong impériye bolup shekillen'gen.
11-esirdin bashlap ereb impériyisi ajizlishishqa bashlighan.
16-esirge kelgende osman türk impériyisining bir ölkisi bolghan.
19-esirning axirigha kelgende en'gliyilikler bésip kirishke bashlighan.
1924-yili najidning hökümrani ébin se'udi hijazni özige qoshup erebistan yérim arilini birlikke keltürgen.
1932-yili dölet namini «se'udi erebistan» dep atighan.

Se'udi erebistan tarixta yéza igilik, charwichiliqni asas qilatti. Erebistanda néfit bayqalghandin kéyin, yéza igilikining xelq igilikide tutqan salmiqi bek töwenlep ketti.
Hazir se'udi erebistanida déhqanchiliq, charwichiliq, yéza igilik ishlepchiqirish omumiy qimmiti pütün xelq igiliki ishlepchiqirish omumiy qimmitining aran 1.2% ni teshkil qilidu.
Néfit se'udi erebistanning jan tomuri, se'udi erebistanning néfit zapisi dunya boyiche birinchi orunda turidu. Uning néfit élish, néfit ayrish sana'iti tereqqiy qilghan. Uning pérsiye qoltuqi boyigha jaylashqan rastanora porti dunyadiki 10 chong néfit ayrish sana'et merkizining biri bolup, bu jaydiki zawutlar yiligha 30 milyon tonnidin artuq néfitni bir terep qilidu.

Dölet bayriqining chüshendürülüshi:
«bext-sa'adet qumluqi» dep atalghan se'udi erebistan padishahliqi- islam dini tarqalghan jay bolup, her yili milyonlighan musulmanlar her yerdin muqeddes sheher-mekkige kélip hej qilidu; Se'udi erebistanliqlar buningdin intayin pexirlinip, uningdin alemche shan-sherep hés qilidu.
Se'udiliqlar özlirining milliy iptixarliqini padishahliqning dölet bayriqida körsitip, dölet bayriqining renggi we nusxisi jehette özlirining islam dinigha bolghan sadaqiti we hörmitini gewdilik ipadiligen.
Yéshilliq- islam dunyasidikiler eng yaxshi köridighan hem hörmetleydighan reng bolup, u muhemmed eleyhissalamning bash yaghliqining renggi bilen oxshash iken. Shunga, u muqeddes hem xeyrilik bolup, islamgha simwol qilin'ghan.
Yéshil dölet bayriqi- ereb ellirining dölet bayriqi ichide ajayip jelipkarliqqa ige bolup, pak we seltenetlik körünidu;
Yéshil bayraqqa «la'ilehe illellahu muhemmedun resulilla» dégen xet yézilghan, astida ereblerning uzaq tarixi eks ettürülgen zulpiqar bulup, ghazat arqiliq islamning shan-shöhritini qoghdashtin yanmaydighanliqini bildürgen. Bu goya barliq musulmanlargha bérilgen ünsiz chaqiriq bolup, se'udi erebistanning islam dinining makani bolush süpitide ereb dunyasidiki dahiyliq orni gewdilendürülgen.

Dölet gérbining chüshendürülüshi
Xorma derixi qumluqta ösidighan yéshil ösümlük bolup, qumluqtiki köchmen milletlerge nisbeten intayin muhim roli bar, ü qumluqtiki bostanliqning belgisi;
Qumluq dölet zéminining köp qismini igileydighan se'udi erebistanda kishiler xorma derixini «döletning simwoli» dep qaraydu.
Xorma derixining tüwide ikki altun destilik ereb zulpiqari gireleshtürülgen bolup, buningda xelqning döletning musteqilliqi we dini étiqadini qoghdashtek qet'iy ishenchisi ipadilen'gen.

****************************


Se'udi erebistanining néfitchiliki


(2-14-2008)
Se'udi erebistani dunya néfit zapisining töttin bir qismigha ige, yene kélip dunyadiki eng chong néfit ékspoty qilghuchi dölet.
1999-yili se'udi erebistani amérikini künige 1 milyon 400 ming barrél néfit bilen teminligen (amérikining shu yilliq néfit import miqdarining %16 ini igiligen).

Néfit éksporti se'udi erebistani éksport kirimining %80~ %85 chamisini, GDP (milliy ishlepchiqirish omumiy qimmiti) ning %35 ~ %40 ini teshkil qilidu. Gerche hazir iqtisadiy endizini köp xillashturush boyiche islah qiliwatqan bolsimu, lékin u asasliqi néfitchilikke tayinidu.
Yéqinqi yillardin buyanqi néfit ximiye kespi sélinmisi ikkilemchi kesiplerning ornini nispiy östürdi. 1998-yilidin 1999-yilining béshighiche néfit bahasining chüshüp kétishi ayaghlashqan we se'udi erebistanining iqtisadi ehwali zor derijide yaxshilan'ghan bolsimu, lékin se'udi erebistani yenila iqtisadni xususiylashturush qatarliq muhim tedbirlerning bésimigha duch kelmekte.
1999-yili GDP ning emeliy ishish nisbiti aran %0.4 bolghan. 2000-yili néfit bahasi örligendin kéyin GDP ning ishish nisbiti %5.1 ke yetken.
Shahzade abdulla: «aldimizda qiyinchiliq éghir, se'udi erebistani we qoltuqtiki néfit chiqidighan bashqa döletlerning güllinish dewri ötüp ketti» dédi.
Se'udi erebistanigha nisbeten éytqanda, duch kelgen yene bir jiddiy xiris nopusning téz köpiyishi bilen omumiy mülükchilikte bolmighan karxanilarda yashlarning ishqa orunlishish mesilisidin ibaret.
Ilgiriki on yilgha yéqin waqitta, se'udi erebistanining iqtisadining éshish nisbiti nopusning köpiyish nisbitige yétishelmey qaldi, bu hal kishi béshigha toghra kélidighan kirimning töwenlep kétishige sewebchi boldi. Hökümet 1995-yilidin 2000-yilighiche bolghan tereqqiyat yirik pilanida xususiy igilik (jümlidin shérik karxanilar)ni tereqqiy qildurushqa ilham bérip, hökümetning arilishishini azaytish siyasitini resmiy békitken bolsimu, lékin mezkur tedbirning sür'iti asta boldi
(buningdiki asasliq seweb köp qisim kishiler özining ishsiz qélishidin we padishah jemetining bezi chong karxanilirining tosalghu bolushidin endishe qilghanliqida boldi).
Se'udi erebistani néfitchilikke béridighan qoshumche yardemni tedrijiy azaytip, bajni östürüp, maliye islahatigha tutush qildi. Nöwette bular asasen yoligha sélin'ghandek qilidu. Chet el sodigerlirining meblegh sélishigha alaqidar maddilarni tüzitishnimu oylashqan.
1999-yili öktebirning axirida, chet ellik meblegh salghuchi sodigerlerning ortaq fondni sétiwélish arqiliq se'udi erebistani shirketlirining péyini sétiwélishigha ijazet bérilgen.
Se'udi erebistanining igilikni xususiylashturushigha türtke bolghan yene bir heriketlendürgüchi küch- 2000-yilining axiridin burun dunya soda teshkilatigha kirish bolghan. Lékin türlük seweblerdin dunya soda teshkilatigha kirishi kéchiktürülgen.
Dunya soda teshkilati se'udi erebistanining iqtisadiy endiziside ghayet zor özgirish peyda qilidu.
Se'udi erebistanining WTO (dunya soda teshkilati)gha kirishide ikki seweb bar:
Biri, chet el meblighini jelp qilishni ümid qilish;
Yene biri, dölitining néfit ximiye sana'itide yéngi bazar échish.
Padishah fahid 1999-yili noyabirda mundaq dégen: «dunya bir gewdilishishke yüzliniwatidu, se'udi erebistanimu arqida qalmasliqi kérek»
U yene dunyaning bir gewdilishishige muweppeqiyetlik qatnishish bilen bille qoltuq ellirining iqtisadiy, siyasiy we herbiy qatarliq tereplerdiki rayonlar ara birlishishni tekitligenidi.
Qoltuq hemkarliq komitéti (GCC) bu jehette tunji qedemni basti.
Nöwette, se'udi erebistani qoltuq hemkarliq komitétigha eza döletlerdin import qilghan malgha qarita bajni kechürüm qilish siyasitini yolgha qoydi.
Yene bir pilan «xadimlarni öz dölitidin élish», nishani- hazir se'udi erebistanida ishlewatqan 5~6 milyon chet ellik xadimning %60 ning ornigha öz dölitining xadimlirini dessitish.
Mezkur pilanni yolgha qoyush üchün, se'udi erebistani bezi alahide ish türide ishleydighanlargha wiza tarqitishni toxtitip, özining xadimlirini kespiy jehettin terbiyilep, xususiy karxanilarning öz dölitining xadimlirini yallashqa shara'it yaratti.
Hökümetning tijariti anche yaxshi bolmighan bezi dölet karxanilirigha yilda qoshumche yardem bérishi we iqtisadiy ziyinini üstige élishi se'udiy erebistani maliyiside qizil reqem körülüshidiki asasiy seweb.
Maliye ministiri karxanini xususiylashturushni yolgha qoyushni muraji'et qildi.
Nöwette xususiy igilik se'udi erebistani GDP sining %40 ini igileydu, %89 ishqa orunlishish pursiti bilen teminleydu. Biraq yallanma xadimlarning aran %5 ~ %10 ila se'udi erebistaniliq.

1999-yili dékabirda, hökümet bir qeder mute'essip bolghan 2000-yilliq maliye xam chot layihisini békitti. Uningda néfitchilik sélinmisi aran %2 köpeytildi. Buningdin bashqa 2000-yili yanwarda, se'udi erebistani 11 kishidin teshkillen'gen «néfit we kan ishliri komitéti» qurghanliqini jakarlidi. Bu komitétning asasliq funksiyisi iqtisadi yéterlik bolghan se'udi erebistanining omumiy nishanigha asasen énérgiye sana'itini xususiylashturush bilen munasiwetlik bolushi mumkin.

Néfit:
Se'udi erebistani(kuweyt bilen bolghan biterep rayonni öz ichige alidu)ning éniqlan'ghan néfit zapisi 261 milyard barrél (dunya boyiche omumiy zapasning töttin birini teshkil qilidu), axirqi hésabta ayriwélinidighan yéqilghu may 1 tirilyon barrél bolup, u néfit ishlepchiqiridighan we éksport qilidighan chong dölet bolidu. 1999-yil martta opékqa eza döletler qerellik yighinida, se'udi erebistani özining néfit mehsulatini künige 743 ming 800 barrélgha (eslide 1 milyon barrél idi) chüshürüshke qoshulghan (biterep rayonni öz ichige almaydu).

Se'udi erebistanida 77 néfitlik, gazliq bar, néfit zapisining yérimi dégüdek sekkiz néfitlikke jaylashqan, ular gawar (dunyadiki eng chong quruqluq néfitliki, mölcherlen'gen qalduq zapisi 70 milyard barrél) bilen safaniye (dunyadiki eng chong déngiz néfitliki, mölcherlen'gen qalduq zapisi 19 milyard barrél) ni öz ichige alidu. Se'udi erebistanining néfit quduqlirining sani 1430 gha yetmeydu, gawar néfitlikining mehsulati se'udining omumiy néfit mehsulatining yérimini igileydu.

Se'udi erebistanidin chiqidighan néfit köp xil bolup, qoyuq néfittin tartip alahide yénik néfitqiche hemmisi chiqidu.
Eng yénik néfit quruqluq néfitlikidin, otturahal néfit bilen qoyuq néfit déngizdin chiqidu.
Gawar néfitliki API 340 néfiti chiqidighan asasliq jay.
Ebqayiq néfitliki (éniqlan'ghan zapisi 17 milyard barrél bolghan chong tiptiki néfitlik) din API 370 ereb alahide yénik néfiti chiqidu.
1994-yilidin bashlap, hewtantrénd néfitliki (hewtan néfitliki we uning chetliridiki bir qanche kichik nuguyim néfitliki, hizmiye néfitlikini öz ichige alidu)din künige 200 ming barrél néfit chiqidu, uning günggürt terkibi %0.06 bolup, u ereb alahide yénik néfiti hésablinidu,
Mölcherlinishiche mezkur néfitlik 30 milyard barrél suyuqlashturulidighan tebi'iy gaz zapisigha ige iken.

Quruqluqta zuluf néfitlikini öz ichige alghan ereb otturahal néfiti chiqidu (künlük mehsulati 500 ming barrél).
Marjan néfitliki (künlük mehsulati 270 ming barrél) bilen safarniye néfitlikidin ereb qoyuq néfiti chiqidu.
Biterep rayonning éniqlan'ghan néfit zapisi 5 milyard barrél.
Rayon da'iriside yaponiyining ikki AOC shirkiti déngizdin kafl bilen xot néfitlikini achqan, bu yaponiyining aldinqi kesiplerdiki échish ishigha qiziqqanliqini körsitidu. Kirimning %80 i AOC ning igidarliqigha tewe bolup, se'udi erebistani bilen kuweyt %10 tin ige bolidu. Téksako shirkitimu quruqluqtin sefra néfitliki, fawaris jenubiy néfitliki we umgudayr jenubiy néfitlikini achqan. AOC shirkitining se'udi erebistani bilen imzalighan toxtamining waqti 2000–yil 27-féwral toshqandin kéyin yene uzartti, kuweyt bilen imzalighan toxtamining waqti 2003-yil yanwarda toshqandin kéyin yene uzartti. Se'udi erebistani AOC shirkitining se'udi erebistanigha dawamliq meblegh sélishini we néfit sétiwélishini qarshi alidu. Yaponiyimu se'udi erebistanigha 4 milyard dollar soda qerzi bergen, u asasliqi tuz ayrish, tok chiqirish we néfit ximiye sana'itini tereqqiy qildurush qatarliq tereplerge ishlitilidu.

Pristan we néfit aqquzush turubiliri. Se'udi erebistanidin chiqqan néfitning köp qismi ereb qoltuqi arqiliq ebqayiq zawutigha yetküzülidu, eng chong néfit transfort porti ereb qoltuqidiki rastanura porti (künlük toshush iqtidari 5 milyon barrél), ju'aymah porti (künige 3 milyon barrél) we qizil déngizdiki yanbu porti (künige 3 milyon barrél) din ibaret.

Se'udi erebistanida asasliq néfit yetküzüsh turuba liniyisidin ikkisi bar,
Biri, künlük yetküzüsh iqtidari 4 milyon 800 ming barrél bolghan sherqtin gherbke néfit yetküzüsh turuba liniyisi, uningda asasliqi gherbiy qisimdiki néfit ayrish zawutigha yetküzülidu yaki se'udi erebistanining yénik yaki alahide yénik néfiti qizil déngiz arqiliq yawropa bazarlirigha biwasite éksport qilinidu.
Uning bilen parallék yatquzulghan künlük yetküzüsh iqtidari 270 ming barrél bolghan ebqayiq yanbu suyuqlashturulghan tebi'iy gaz turuba liniyisi bar bolup, uningdiki yanbudiki néfit ximiye zawutigha néfit yetküzülidu.
Pan erebiye liniyisi zapas liniye hésablinidu (1970- yilidin buyan i'ordaniyining bir kichik néfit ayrish zawutini cheklik mulazimet bilen teminligen). Künlük yetküzüsh iqtidari 1 milyon 650 ming barrél bolghan iraq se'udi erebistani turuba liniyisi (IPSS-2) 1990- yili iraq kuweytke tajawuz qilghanda menggülük taqalghan.

Se'udi erebistanining néfit ministiri nayim mundaq deydu: «bizning néfit éksport qilish we turuba arqiliq yetküzüsh iqtidarimiz yétip ashidu, sherq gherb liniyisining künlük néfit yetküzüsh iqtidari 5 milyon barrél, téxi yérim yüklük halette ishlep kéliwatidu. Ereb qoltuqining éksport pristani künige 14 milyon barrél toshush wezipisini üstige alghan, umu yérim yüklük halette ishlep kéliwatidu»

Néfit ayrish:
1998-yilidin 1999-yilining bashlirighiche néfitning bahasi chüshüp ketkenliktin se'udi erebistanining maliye xam chotida jiddiylik körülgen. Shuningdin ilgiri se'udi erebistani néfit ayrish kespining derijisini östürüsh we uni tereqqiy qildurush üchün meblegh salghan, bu künlük ishlepchiqirish iqtidari 300 ming barrél bolghan rastanura néfit ayrish zawutining derijisini östürüsh üchün sélin'ghan 1 milyard 200 milyon dollarni öz ichige alidu), qizil déngiz boyidiki rabig néfit ayrish zawutini özgertishmu pilan'gha kirgüzülgen.

Tebi'iy gaz:
E'udi erebistanining éniqlan'ghan tebi'iy gaz zapisi 204 tirilyon 500 milyard kub fut bolup, dunyada 5- orunda turidu (rosiye, iran, qatar we ereb birleshme xelipikidin kéyin turidu). Texminen üchtin ikki qismi bille peyda bolghan gaz bolup, asasliqi quruqluqtiki gawar gazliqi bilen déngizdiki safaniye we zuluf gazliqidin kélidu. Buning ichide gawar gazliqining zapisi memliket boyiche tebi'iy gaz zapisining üchtin birini teshkil qilidu. Se'udi erebistanining bille peyda bolghan gaz chiqidighan gazliqliridin bashqisi kuf néfit uwisining chongqur qatlirigha, gawar néfitlikining tektige jaylashqan. Yene biri biterep rayon'gha jaylashqan, qoshna bolghan kafl gazliqini yaponiyining AOC shirkiti ijazet élip achqan. Eng gherbidiki midyan rayonidinmu tebi'iy gazliq bayqaldi.

2007-yilidin bashlap se'udi erebistanining tebi'iy gaz éhtiyaji %8 lik sür'et bilen éship, tebi'iy gaz mehsulatini ashurush hökümet tarmaqliri eng köngül bölidighan mesile bolup qaldi. Tebi'iy gazni échish sélinmisi aramko shirkiti xam chotining köprekini teshkil qilidu (1999-yili aramko shirkiti kelgüsi 45 yilda 45 milyard dollar meblegh sélip tebi'iy gazni échish we pishshiqlash sana'itini tereqqiy qildurushni qarar qilghan)

*********************************


Se'udiy erebistanining omumiy ehwali


Musteqil bolghan küni: 1932-yili 23-séntebir.
Nopusi: 20 milyon 500 ming (yilda %3.5 lik sür'et bilen ashqan)(1999- yilidiki melumat)
Jughrapiyilik orni: ereb qoltuqi bilen qizil déngizning ariliqida.

Asasliq sheherliri:
Riyad (padishah turidighan paytext),
Jidde (memuriy paytext),
Mekke,
Medine,
Damman,
Jubeyl,
Bureyde.

Tili: ereb tili
Millet terkibi: erebler (%90), afriqa asiyaliqlar (%10).
Dini: islam dini (%100)

Dölet mudapi'esi:
Quruqluq armiyiside 70 ming,
Déngiz armiyiside 13500,
Hawa armiyiside 18 ming,
Déngiz boyini qoghdash etritide 4500,
Xelq'ara muhapizet etritide 57 ming adem bar,
Qebililer alghan esker 20 ming,
Chégra qismi 10500 adem. (1997-yil awghust)

Iqtisadiy ehwali:
Puli: riyal
Bazardiki oborot nisbiti(2000): 1 dollar 3.751 riyalgha teng.
Milliy ishlepchiqirish omumiy qimmiti(1999) : 137 milyard 300 milyon dollar
Milliy ishlepchiqirish omumiy qimmitining emeliy éshish nisbiti(1999) : %0.4; (2000) %5.1
Pul paxalliqi nisbiti(1999): %0.2; (2000) %2.7
Ishsizliq nibisti (hökümettin bashqilarning sanliq melumati)(1999): erler: %27~ %35, ayallar: %95
Omumiy kirimi(1999): menpiy 102 milyard dollar; (2000): menpiy 29 milyard dollar
Asasliq soda shériki(1999): yaponiye, amérika, yawropa ittipaqi döletliri
Éksport sommisi(1999): 436 milyard dollar (asasliqi néfit we néfit mehsulatliri)
Import sommisi(1999): 284 milyard dollar (asasliqi sana'et mehsulatliri, métal, yémeklik)
Aktip balanis(1999): 153 milyard dollar
Néfit éksport kirimi(1999): 35 milyard dollar (1998- yilidikige qarighanda %17 ashqan)
Néfit éksport kirimining omumiy éksport kirimide igiligen pirsent(1999): %80 etrapida.
Tashqi qerzi(1999): 203 milyard dollar

Énérgiye ehwali:
Éniqlan'ghan néfit zapisi(2000): 263 milyard 500 milyon barrél
(biterep rayonning yérim mehsulatini öz ichige alidu)

Néfit mehsulati(1999) künlük mehsulati 8 milyon 500 ming barrél.
(buning ichide 7 milyon 800 ming barrél néfit bar)
Yéqilghu may serpiyat miqdari(1999): künlüki 1 milyard 950 ming barrél
Sap import miqdari(1999): künige 7 milyon 300 ming barrél
Néfit ayrish iqtidari(2000): künige 1 milyon 710 ming barrél
Tebi'iy gaz zapisi(2000): 204 tirilyon 500 miyard kub fut
Tebi'iy gaz mehsulati serpiyati(1998): 1 tirilyon 650 milyard kub fut
Tok chiqirish iqtidari(1998): 21 milyard wat

Néfit we tebi'iy gaz sana'iti

Asasliq chet el meblighidiki néfit shirketliri:
ACO,
Mobil,
Shéll,
Téksako

Asasliq portlar:
Jidde,
Jubeyl ras elkafl,
Rastanura,
Ju'eymenmrabigh,
Yanbu,
Zuluf

Asasliq néfitlikler:
Gawar,
Safaniye,
Najid,
Ebqayiq,
Bérri,
Menife,
Zuluf,
Shaybah,
Ebu sa'afa,
Qurusaniye

Asasliq yetküzüsh liniyisi(yetküzüsh iqtidari künige 1 milyon barrél):
Néfit liniyisi (4 milyon 800 ming barrél),
Ipsa1(500 ming barrél),
Ipsa 2 (1 milyon 700 ming barrél),
Ebqayiq yanbu tebi'iy gaz liniyisi (400 ming barrél)
(izahat: ipsa 1 liniyisi 1990-yilidin bashlap taqalghan)

Asasliq néfit ayrish zawutliri(2000):
Aramko ras tanura künige 325 ming barrél;
Rabig künige 325 ming barrél;
Yanbu künige 190 ming barrél; Riyad künige 140 ming barrél;
Jidde künige 42 ming barrél;
Aramko mobil yanbu künige 366 ming barrél;
PETROMIN/SHELL-AL-JUBAIL künige 292 ming barrél;
Ereb néfit shirkiti ras el kafl künige 30 ming barrél.

**************************************

تولۇق ئوقۇش

«üchinchi dunya urushi ghezzedin bashlinamdu?»

«üchinchi dunya urushi ghezzedin bashlinamdu?»


«yer shari waqit géziti»ning xewer qilishiche, rosiye siyasiy küzetküchisi démtiri: «nöwettiki isra'ilye-pelestin toqunishi 3-dunya urushining ot piltsi bulup qélishi mumkin digen»

(bu mulahizide diyiliwatqan «nöwettiki isra'ilye-pelestin toqunishi»- 2008-yili 12-ayning 27-küni bashlan'ghan isra'iliyening ghezzege qilghan shiddetlik hujumini körsitidu)

Rosiye aginitliqi 2008-yili 31-dikabir «3-dunya urushi gazadin bashlinamdu?» sewherlik muhakime maqalisni élan qilghan. Maqalida «2008-yil külkilik ayaq étish weqesi bilen ayaqlashsa bulatti, biraq undaq bolmidi. Ottura sherqte nurghun bigunah kishiler partilitip öltürüldi. Neziriye jehettin élip éyitqanda, kishiler yéngi yilda 3-dunya urushigha qarap mangdimu?» diyilgen.
Maqalide yene bundaq mumkinchilikni chetke qéqishqa bolmaydu. Chünki 1-dunya urushi bir qétimliq térorluq qestlesh sewebidin partilghan. Eger pelestin-isra'ilye weziyiti mushundaq nacharlishiwiridighan bolsa, urushning da'irisi kéngiyip süriye bilen liwan'gha tutishidu. Bu chaghda isra'iliye bu ikki döletkimu hujum qilidu. Eger iran bu urushqa qétilmaqchi bolsa, u choqum süriye we liwan'gha yardem biridu. Halbuki iranning pars qoltuqi rayunida awyamatkisi bar, ichki déngizning bu ensizlik amili rosiyeni bu urushqa sörep kiridu. Rosiye choqum bilen iran'gha yardem biridu.
Uningdin bashqa isra'ilyede yadro qorali bar, emma iranda yoq. Weziyet osalliship ketse isra'iliye yadro qorali ishlitishi mumkin, bu eng osal aqiwet, shunga putkül jemiyet isra'iliyige urushni toxtitishni murajet qilish lazim diyilgen.

Menbe:http://news.Ifeng.Com/world/special/jiasha/news/200812/1231_5302_949024.Sht
Menbe: http://bbs.Diyarim.Com/read.Php?Tid=30757
**********************************

تولۇق ئوقۇش

ھىلارى خانىمنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى زىيارىتى

ھىلارى خانىمنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى زىيارىتى ئۇچرىشىش سىياسىتىگە ئىللىقلىق ئېلىپ كەلدى

ئامېرىكىنىڭ دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى ھىلارى كلىنتۇن 2009-يىلى 3-ئاينىڭ 1–كۈنىدىن 7–كۈنىگىچە ئوتتۇرا شەرق ۋە ياۋروپادىكى ئالتە دۆلەتتە زىيارەتتە بولدى. بۇ ئۇنىڭ دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى بولغاندىن كىيىن تۇنجى قېتىم ئوتتۇرا شەرقنى زىيارەت قىلىشى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ.

ئوتتۇرا شەرق رايونى ئامېرىكىنىڭ ئىلگىرىكى ھۆكۈمەتلىرىنىڭ دىپلوماتىيىسىنىڭ مۇھىم نۇقتىسى بولۇپ كەلگەن ئىدى. بۇنى ئوتتۇرا شەرق رايونىنىڭ مول ئېنېرگىيە ۋە مۇھىم ئىستراتېگىيىلىك ئورنى بەلگىلىگەن.
ئامېرىكا زۇڭتۇڭى ئوباما سايلام رىقابىتىگە قاتناشقاندا، «ئامېرىكا دىپلوماتىيە جەھەتتە بولۇپمۇ ئوتتۇرا شەرق سىياسىتىدە تەڭشەش ئېلىپ بارىدۇ، بۇنىڭدىكى ئەڭ مۇھىم مەزمۇن- ھەر قايسى تەرەپلەرنى ئۇچرىشىشقا رىغبەتلەندۈرۈش» دەپ ۋەدە بەرگەن ئىدى. ھىلارىنىڭ بۇ قېتىمقى ئوتتۇرا شەرق سەپىرىنى بىر قېتىملىق ئومۇميۈزلۈك ئۇچرىشىشقا قاراپ تاشلىغان تەييارلىق سەپىرى دېيىشكە بولىدۇ
ھىلارى مىسىردا زىيارەتتە بولغان مەزگىلىدە، مىسىرنى پەلەستىننىڭ ئىچكى قىىسىمدىكى گۇرۇھلارنىڭ يارىشىشى ئۈستىدە داۋاملىق سۆزلىشىشتە تىرىشچانلىق كۆرسىتىشكە رىغەتلەندرۈردى ھەمدە مىسىرنىڭ شامشەيختە ئۆتكۈزۈلگەن غەززەنى قايتا قۇرۇپ چىقىش خەلقئارا يىغىنغا قاتناشتى.
ھىلارى ئىسرائىلىيىدە زىيارەتتە بولغان مەزگىلىدە، ئىلگىرىكى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ئىسرائىلىيىنىڭ قانۇنسىز يەھۇدىلار مەھەللىسى قۇرۇپ چىقىشى قاتارلىق ئوتتۇرا شەرقنىڭ تىنچلىقىنى بۇزۇش ھەرىكىتىگە تۇتقان جىم بولىۋېلىش ھالىتىنى بۇزۇپ تاشلاپ، بىر قەدەر كەسكىن مۇنازىرە ئېلىپ باردى . شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇ يېڭىدىن زۇڭلى بولغان نىتانىياخۇغا مۇنداق بىر ئۇچۇرنى: يەنى «پەلەستىن ئىسرائىلىيە بىلەن ئاخىرقى كېلىشىم ئىمزالىمىغان تەقدىردىمۇ، ئامېرىكا پەلەستىننىڭ تېزلىكتە دۆلەت قۇرۇشىنى قوللايدۇ» دەپ سىگىنال بەردى. بۇ نىتانىياخۇنىڭ ئىزچىل يولغا قويۇپ كىلىۋاتقان پەلەستىن دۆلىتى قۇرۇپ چىقىشقا قارشى تۇرۇش مەيدانىغا بىرىلگەن ئاگاھلاندۇرۇش بولدى.
گەرچە ھىلارى ئاخىرىدا «غەززەنى قۇرۇپ چىقىش مەبلىغىنىڭ خاماسنىڭ قولىغا چۈشۈپ كىتىشىگە ھەرگىز يول قويۇشقا بولمايدۇ» دېگەن بولسىمۇ، ئەمما ئامېرىكا خاماسنىڭ ھەمكارلىقى بولمىسا، ھېچكىمنىڭ غەززە رايونىنى قايتا قۇرۇپ چىقالمايدىغانلىقىنى ئېنىق بىلىدۇ. ھىلارى مۇنداق دېدى: «ئەگەر خاماس ئىسرائىلىيىنى ئېتىراپ قىلمىسا، ئامېرىكا خاماسنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھۆكۈمەت بىلەن ھەمكارلاشمايدۇ». بۇ سۆزنىڭ مەنىسى چوڭقۇر، پەقەت خاماسلا ئىسرائىلىيىنى ئېتىراپ قىلسا ، ئامېرىكا خاماسنى ئۆز ئىچىگە ئالغان پەلەستىن بىرلەشمە ھۆكۈمىتىنى ئېتىراپ قىلىدۇ ۋە قوللايدۇ. گەرچە خاماس ھازىرغىچە ئەسلىدىكى مەيدانىنى ئۆزگەرتمىگەن بولسىمۇ، ئامېرىكا يەنىلا فاتاخنىڭ مۇشۇ ئاينىڭ ئاخىرلىرى خاماسنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىرلەشمە ھۆكۈمەت تەشكىللىشىنى قوللايدۇ. بۇ بۇش دەۋرىدىكى ئامېرىكىنىڭ فاتاخنىڭ ئىئوردان دەرياسىنىڭ غەربىي قىرغىقىدا ئۆز ئالدىغا ئۆتكۈنچى ھۆكۈمەت قۇرۇپ چىقىشىنى پۈتۈن كۈچى بىلەن قوللاش سىياسىتى بىلەن روشەن سېلىشتۇرما بولدى، شۇنداقلا ئوبامانىڭ ئوتتۇرا شەرق يېڭى سىياسىتىدىكى دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغان نۇقتا بولدى.
ھىلارى تۈركىيەدە زىيارەتتە بولغان مەزگىلىدە، ئوبامانىڭ بىر ئاي ئىچىدە تۈركىيەدە زىيارەتتە بولىدىغانلىقىنى، ئىككى دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ قانداق قىلغاندا ئىراقتىن قوشۇنلىرىنى بىخەتەر، ئۈنۈملۈك چېكىندۈرۈدىغانلىقى توغرىسىدىكى مەسىلىلەر ئۈستىدە كېڭىشىدىغانلىقىنى جاكارلىدى.
ھىلارى يەنە تۈركىيەنىڭ سۈرىيە بىلەن ئىسرائىلىيە ئوتتۇرىسىدا ۋاستىلىق سۆھبەت ئېلىپ بېرىشىدا رول ئوينىغانلىقىنى كۆپ قېتىم ماختىدى. تۈركىيىنىڭ سۈرىيە ۋە خاماس بىلەن ئالاھىدە مۇناسىۋىتى بار، شۇنداقلا ئامېرىكىنىڭ بۇ رايوندىكى كونا ئىتتىپاقدىشى. مۇشۇ ئاينىڭ 7-كۈنى ئامېرىكىنىڭ پەۋقۇلئاددە ئەلچىسى دەمەشققە يىتىپ بېرىپ سۈرىيە تەرەپ بىلەن ئۇچراشتى. ھىلارى، «ئامېرىكىنىڭ سۈرىيىدە تۇرۇشقا باش ئەلچىنى قايتىدىن تەيىنلەش-تەيىنلىمەسلىكى پەۋقۇلئاددە ئەلچى بىلەن سۈرىيە تەرەپنىڭ ئۇچرىشىش ئەھۋالىغا باغلىق» دەپ ئېنىق ئوتتۇرىغا قويدى.
سۈرىيە ئىراننىڭ مەزكۇر رايوندىكى بىردىن-بىر ئىتتىپاقداش دۆلىتى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۇ ئامېرىكىنىڭ كۆپ يىللاردىن بۇيانقى قامال قىلىشىغا ئۇچرىدى، ئامېرىكىنىڭ سۈرىيەدە تۇرۇشلۇق باش ئەلچىسى 2005-يىلى لىۋاننىڭ زۇڭلىسى خەلىل قەستكە ئۇچراپ قازا قىلغاندىن كىيىن ۋاشىنگتونغا قايتىپ كەلدى. ھازىرغىچە ئۇ دەمەشققە قايتىپ كەلمىدى. ئەمما ئوباما قەسەم بىرىپ ۋەزىپە تاپشۇرىۋالغان قىسقىغىنە بىر ئاي ئىچىدە ئامېرىكا 4 پارلامېنت ۋەكىللەر ئۆمىكىنى چەتئەللەرگە زىيارەتكە ئەۋەتتى، بىر پەۋقۇلئاددە ۋەكىللەر ئۆمىكى دەمەشقنى زىيارەت قىلدى.


(2009-03-13)-«شىنجاڭ خەلق رادىئو ئىستانسىسى» خەۋەرلەر تورى.
٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭

تولۇق ئوقۇش

ھىلارى خانىم ئىسرائىلىيە ۋە پەلەستىندە زىيارەتتە

ھىلارى خانىم ئىسرائىلىيە ۋە پەلەستىندە زىيارەتتە بولدى

ئامېرىكا دۆلەت كاتىپى ھىلارى كىلىنتون 2-مارت كەچتە ئىسرائىلىيىنىڭ بېن گۇرىئان خەلقئارا ئايروپورتىغا چۈشۈپ ئىسرائىلىيە، پەلەستىن رايونىدىكى 36 سائەتلىك زىيارىتىنى باشلىغان بولۇپ، بۇ ھىلارىنىڭ ۋەزىپىگە ئولتۇرغاندىن كېيىن ئىسرائىلىيە، پەلەستىن رايونىغا تۇنجى قېتىم زىيارەتكە بېرىشى.



ھىلارى ئىسرائىلىيىدە زىيارەتتە بولدى


2009- يىلى 3- مارت ئامىرىكىنىڭ دۆلەت كاتىپى ھىلارى كلىنتون خانىم ئىسرائىلىيىنىڭ ئېرۇسالىمدىكى چوڭ قىرغىنچىلىق خاتىرە سارىيىغا بېرىپ، ئەينى ۋاقىتتا ناتسىستلار قىرغىن قىلغان 6 مىليون يەھۇدىي ئۈچۈن گۈل چەمبىرەك قويدى.

شىنخۇا تورى، يېرۇسالېم،–3 مارت تېلېگراممىسى:
ئىسرائىلىيىدە زىيارەتتە بولۇۋاتقان ئامېرىكىنىڭ دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى ھىلارى 3-مارت مۇنۇلارنى بىلدۈردى: پەلەستىن دۆلىتى قۇرۇش ئىسرائىلىيىنىڭ دۆلەت مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن بولۇپ، ئامېرىكا پەلەستىن دۆلىتى قۇرۇشنى ئاكتىپ قوللايدۇ.
ئامېرىكا دۆلەت كاتىپى ھىلارى كىلىنتون 2-مارت كەچتە ئىسرائىلىيىنىڭ بېن گۇرىئان خەلقئارا ئايروپورتىغا چۈشۈپ ئىسرائىلىيە، پەلەستىن رايونىدىكى 36 سائەتلىك زىيارىتىنى باشلىغان بولۇپ، بۇ ھىلارىنىڭ ۋەزىپىگە ئولتۇرغاندىن كېيىن ئىسرائىلىيە، پەلەستىن رايونىغا تۇنجى قېتىم زىيارەتكە بېرىشى.
زىيارەت كۈن تەرتىپىگە ئاساسەن، ھىلارى 4-مارت ئىئوردان دەرياسىنىڭ غەربىي قىرغىقىدىكى شەھەر رامئاللاھقا بېرىپ، پەلەستىن مىللىي ھاكىمىيەت ئورگىنىنىڭ رەئىسى ئابباس ۋە دىپلوماتىيە مىنىستىرى فايېز بىلەن كۆرۈشىدىكەن .


– 3مارت ئىسرائىلىيە زۇڭتۇڭى پېرىس بىلەن ھىلارى ئېرۇسالىمدا بىرلەشمە ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنى ئۆتكۈزدى.

«تەڭرىتاغ تورى»-(2009-03-04)
*****************************


ئىسرائىلىيەنىڭ ھەرقانداق ھۆكۈمىتىنى ئامېرىكا قەتئىي قوللايدۇ


ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى دىپلوماتىيە مىنىستىرى ھىلارى كلىنتون، ئامېرىكىنىڭ ئىسرائىلىيىدە مەيلى قايسى ھۆكۈمەت قۇرۇلىشىدىن قەتئىينەزەر قەتئىي قوللايدىغانلىقىنى ئېيتتى


(03-03-2009)
تۈركىيە ئاۋازى رادىئوسى خەۋىرى:

ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى دىپلوماتىيە مىنىستىرى ھىلارى كلىنتون، ئامېرىكىنىڭ ئىسرالىيىدە مەيلى قايسى ھۆكۈمەت قۇرۇلىشىدىن قەتئىينەزەر قەتئىي قوللايدىغانلىقىنى ئېيتتى.
غەززەگە ياردەم بېرىش مەقسىتىدە مىسىردا ئۆتكۈزۈلگەن خەلقئارا يىغىنغا ئىشتىراك قىلغاندىن كېيىن ئىسرائىلىيىشدە زىيارەتتە بولغان ھىلارى كلىنتون، جۇمھۇر رەئىسى شىمون پېرېس بىلەن ئۇچراشقاندىن كېيىن ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنىدا نۇتۇق سۆزلەپ، ئامېرىكا بىلەن ئىسرائىلىيىنىڭ ئورتاق مەنپەئەتكە ۋە ئورتاق قىممەت ئۆلچىمىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى قەيت قىلدى.
مىسىردا ئۆتكۈزۈلگەن ئىئانە قىلغۇچى دۆلەتلەر يىغىنىدا، ئىسرائىلىيە – پەلەستىن توقۇنۇشىغا خاتىمە بېرىلىشى ئۈچۈن ئىككى دۆلەتلىك تۈزۈلمىنىڭ ناھايىتى ياخشى چارە ئىكەنلىكىنى تەكىتلىگەن ھىلارى كىلىنتون، ئىسرائىلىيىگە راكېتا بومبىلىرى ئارقىلىق قىلىنىۋاتقان ھۇجۇملارنىڭ توختىتىلىشىنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئەسكەرتتى ۋە ئىسرائىلىيىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھەرقانداق بىر دۆلەتنىڭ ئۆز پۇقرالىرى ھۇجۇمغا ئۇچراۋاتسا قاراپ تۇرالمايدىغانلىقىنى ئېيتتى.
ئىسرائىلىيە جۇمھۇر رەئىسى شىمون پېرېسمۇ، غەززەدىن راكېتا بومبىلىرى ئارقىلىق پۇقرالارغا ھۇجۇم قىلىۋاتقان ھاماسقا قارشى چارە – تەدبىر قوللىنىشىنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئىلگىرى سۈردى.
ھىلارى كلىنتون بىلەن پېرېس ئۇچرىشىشىغا ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى پرېزىدېنتى باراك ئوبامانىڭ يېڭىدىن تەيىنلەنگەن ئوتتۇرا شەرق ئالاھىدە ۋەكىلى مىتچېلمۇ ئىشتىراك قىلدى.
چۈشتىن كېيىن باش مىنىستىر ئەھۇد ئولمەرت بىلەن دىپلوماتىيە مىنىستىرى لىۋنى بىلەنمۇ بىر يەرگە جەم بولىدىغان ھىلارى كلىنتون، ئەتە ئىئوردان دەرياسىنىڭ غەربى قىرغىقىدا زىيارەتتە بولىدىكەن، ھەمدە پەلەستىن دۆلەت رەئىسى مەھمۇد ئابباس بىلەن بىر يەرگە جەم بولىدىكەن.

مەسئۇل مۇھەررىر: ئى. ئەمىن
************************


تولۇق مۇستەقىل پەلەستىن دۆلىتى قۇرۇلىشى كېرەك

ھىلارى كلىنتون، ئىسرائىلىيە - پەلەستىن تىنچلىقنىڭ ئىشقا ئاشۇرىلىشى ئۈچۈن، تولۇق مۇستەقىل پەلەستىن دۆلىتىنىڭ قۇرۇلىشى كېرەكلىكىنى ئېيتتى


(04-03-2009)
تۈركىيە ئاۋازى رادىئوسى خەۋىرى:

ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ھىلارى كلىنتون، ئىسرائىلىيە بىلەن پەلەستىن ئارىسىدا تىنچلىقنىڭ ئىشقا ئاشۇرىلىشى ئۈچۈن تولۇق مۇستەقىل پەلەستىن دۆلىتىنىڭ قۇرۇلىشى كېرەكلىكىنى ئېيتتى.
ئوتتۇرا شەرق زىيارىتى جەريانىدا ئىسرائىلىيىنى زىيارەت قىلغان ھىلارى كلىنتون، باش مىنىستىر ئەھۇد ئولمېرت، مۇداپىئە مىنىستىرى ئەھۇد باراك، تاشقى ئىشلار مىنىستىرى تزىپى لىۋنى قاتارلىقلار بىلەن كۆرۈشتى.
ئۇچرىشىشتا، ئىسرائىلىيىنىڭ ھاماس باشقۇرىشىدىكى غەززە شەھىرىنىڭ چېگرىلىرىنى تاقىۋېتىشى مەيدانغا كەلتۈرگەن ئىنسانىي تراگىدىيىلەرگە مۇناسىۋەتلىك ئەندىشىلىرىنى تىلغا ئالغان ھىلارى كلىنتون ، پەلەستىنلىكلەرنىڭ ئىنسانىي ئىھتىياجلىرىنى قامدىيالىشى ئۈچۈن ئىسرائىلىيىنىڭ چېگرىلاردىن ئۆتۈش ئىشلىرىدا قولايلىق يارىتىپ بېرىدىغانلىقىغا ئىشىنىدىغانلىقىنى ئېيتتى.
تىنچلىقنىڭ ئىشقا ئاشۇرىلىشى ئۈچۈن تولۇق مۇستەقىل پەلەستىن دۆلىتىنىڭ قۇرۇلىشى ئىنكار قىلغىلى بولمايدىغان ئىش ئىكەنلىكىنى قەيت قىلغان ھىلارى كلىنتون، تىنچلىقنىڭ ئۇزۇن مۇددەت داۋام قىلىشى ئۈچۇن ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ كۆرسىتىۋاتقان تىرىشچانلىقىنىڭ داۋاملىشىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.
ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ھىلارى كلىنتون بىلەن ئوتتۇرا شەرق ئالاھىدە ۋەكىلى گىئورگى مىتچىلنىڭ، بۈگۈن پەلەستىن دۆلەت رەئىسى مەھمۇد ئابباس بىلەن ئىئوردانىيە دەرياسىنىڭ غەربى قىرغىقىدا ئۇچرىشىشى مۆلچەرلەنمەكتە.

مەسئۇل مۇھەررىرى: مىركامىل كاشىغەرىي
٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭



ھىلارى سۇرىيىگە «زەيتۇن شېخى» سۇندى
************************


ئىسرائىلىيەدە زىيارەتتە بولۇۋاتقان ئامېرىكىنىڭ دۆلەت كاتىپى ھىلارى ئىككى ئالاھىدە ئەلچىنى سۇرىيىگە ئەۋەتىپ ئىككى تەرەپ سۆھبىتى ئۆتكۈزمەكچى بولۇۋاتقانلىقىنى ئېيتتى ھەم ئىسرائىلىيە بىلەن پەلەستىننىڭ ئايرىم – ئايرىم مۇستەقىل دۆلەت بولۇپ تۇرۇشىنىڭ ئىسرائىلىيىنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىياتى قاتارلىقلارغا ئەڭ پايدىلىق ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلىدى. 2005 – يىلى، ئامېرىكىنىڭ سابىق زۇڭتۇڭى بۇش سۇرىيىنى تېررورلۇق تەشكىلاتىنى قوللىدى، دەپ، سۇرىيىدىكى ئەلچىسىنى قايتۇرۇپ كەتكەنىدى. ھىلارى مۇنداق دېدى: گەرچە ھازىر، ئامېرىكا بىلەن سۇرىيىنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى مۇناسىۋىتىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىغا بىر نېمە دېگىلى بولمىسىمۇ، سۆھبەت ئۆز ئارا چۈشىنىشنى ئىلگىرى سۈرىدۇ، شۇڭا سىناپ بېقىشقا ئەرزىيدۇ. ھىلارى مۇنداق دېدى: ئامېرىكا سۇرىيىنىڭ پايتەختى دەمەشىققە تېزدىن ئالاھىدە ئەلچى ئەۋەتىپ، ئامېرىكا – سۇرىيە مۇناسىۋىتىنى ياخشىلايدۇ، زۇڭتۇڭ ئوبامامۇ سۇرىيىدە باش ئەلچى تۇرغۇزۇشنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنى ئېھتىياتچانلىق بىلەن ئويلىشىدۇ.

«جوڭگو ئاخبارات تورى»دىن
«شىنجاڭ گېزىتى»-(2009-03-05)
**********************************
(dawami toluqlap yollinidu)
**********************************

Hillary Clinton meets with Palestinian President Mahmoud Abbas at his Ramallah headquarters today(2009-yil 5-mart)
**********************************

تولۇق ئوقۇش

سەككىز قىتىملىق ئەھلىسەلىب ئۇرۇشى

ئىخچام

سەككىز قىتىملىق ئەھلىسەلىب ئۇرۇشى


پەلەستىندىكى يىرۇسالىم شەھىرى ئەزەلدىن تارتىپ دۇنيادىكى بارلىق خىرىستىيان، يەھۇدىي ۋە ئىسلام دىنىدىكىلەر تەرىپىدىن بىردەك مۇقەددەس جاي دەپ قارىلاتتى.
ئىسلام دىنى بارلىققا كىلىپ، 640- يىلى بۇ تارىخىي شەھەر مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنىپ، باشقا دىندىكىلەرنىڭ بۇ جايدىكى ھەرقانداق دىنىي پائالىيىتىگە چەك قۇيۇلماي كەلگەن.
10- ئەسىرگە كەلگەندە، يىرۇسالىمنىڭ باشقۇرۇش ھوقۇقى يېڭىدىن ئىسلامغا كىرگەن سەلجۇقىيلارنىڭ قولىغا ئۆتتى.
ئىسلامنىڭ باشقا دىندىكىلەرگە قاراتقان ھۆرىيەت ئاساسىنى تولۇق تۇنۇپ يەتمىگەن، پەقەتلا يۇقىرى دىنىي قىزغىنلىققا ئىگە سەلجۇق تۇركلىرى باشقا دىندىكىلەرنىڭ دىنىي ئىتىقاد ئەركىنلىكىگە دەخلى -تەرۇز قىلدى.
نەتىجىدە ئۆزىنى «پەرۋەردىگارنىڭ ئەلچىسى» دەپ ئاتىشىپ كەلگەن رىم پاپالىرى، غەربىي ياۋروپادىكى ھەرقايسى ئەل ھۆكۈمرانلىرى ۋە يۇقىرى تەبىقىدىكىلەر «مۇقەددەس جاينى قۇتقۇزۇش»نى باھانە قىلىپ دىنىي ئۇرۇش قوزغىدى.
«ئەھلىسەلىپ» نامىدا باشلانغان بۇ ئۇرۇش بارا-بارا ھەقىقىي ئەپتى -بەشىرىسىنى تولۇق ئاشكارىلاپ، تۇغ قىلىپ كۆتۈرگەن كىرىستلىرىنى بىر ياققا چۆرىۋېتىپ، بۇلاڭ -تالاڭ ئېلىپ باردى.

دۇنيانىڭ ئوتتۇرا ئەسىر تارىخىدا يۈز بەرگەن ئەھلىسەلىپ ئۇرۇشى ئىككى يۈز يىلغا يېقىن ۋاقىت ئىچىدە 10 نەچچە قېتىم، ئۇنىڭدىن كىيىنمۇ پىراۋۇسلاۋىيە مەزھىپىدىكى خىرىستىيانلارغا قارىتا بىر نەچچە قېتىم ئېلىپ بېرىلدى.


1-قېتىملىق ئەھلىسەلىپ ئۇرۇشى (1096-1099)


ئاساسلىق قۇشۇنغا ئىنگلىز كارولى پاتىخ كىليومنىڭ ئوغلى بولغان نورماندىيە كېنەزى روفەر، فىرانسىيە كارولىنىڭ قېرىندىشى ھوك دېۋورماندو، تاراند پادىشاھى بوھموند، تولوزا كېنەزى رايموند، بوئىلونلۇق گود فىراۋا، ئۇنىڭ ئىنىسى كورنىلىق بالدىۋىن ھەم پاپانىڭ ئەلچىسى ئارمالەر قوماندانلىق قىلدى.
جەمئى كەسپىي ھەربىيلەر ۋە چەۋەندازلاردىن 150 مىڭ كىشىلىك قۇشۇن 1097- يىللىرىنىڭ باشلىرىدا ۋىزانتىيىگە جەم بولدى.
بۇ ۋاقىتتا كىچىك ئاسىياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقان سەلجۇق ھۆكۈمرانلىرى ئۆز - ئارا ئىچكى ئۇرۇش قىلىۋاتقان بولۇپ، قىلىچ ئارسلانخان بىلەن تۈرك ئاقسۆڭەكلىرى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت كەسكىنلىشىپ كەتكەن ئىدى.
گەرچە قىلىچ ئارسلانخاننىڭ قوشۇنلىرى باتۇرلۇق بىلەن جەڭ قىلغان بولسىمۇ، ئۇرۇشتا يېڭىلىپ يىرۇسالىم 1009- يىلى 7-ئاينىڭ 15-كۈنى قولدىن كەتتى.


2-قېتىملىق ئەھلىسەلىپ ئۇرۇشى (1147-1149)


ئىمادىدىن زەڭگى سۈرىيەدە زەڭگىلەر سۇلالىسىنى قۇرۇپ، ئەتراپتىكى كېنەزلەرگە كۈچلۈك زەربە بەرگەنلىكى ۋە روھا شەھىرىنى تارتىۋالغانلىقى پۈتكۈل خىرىستىيان دۇنياسىدا چوڭ تەسىر ۋە زىلزىلە قوزغىدى.
رىم پاپاسى ئىۋگىنىئوس ئوتتۇرىغا چىقىپ يەنە بىر قېتىملىق ئەھلىسەلپ ئۇرۇشى قوزغىدى.
250 مىڭ كىشىلىك قوشۇن تەشكىللىنىپ، 1147-يىلى ئىككى يولغا بۆلۈنۈپ يۈرۈش باشلىدى.
ئۇلار كونىستانتىنپول ۋە ئانادولو ئارقىلىق شامغا قاراپ يولغا چىقتى.
لىكىن سەلجۇقىيلاردىن سالاھىدىن ۋە ئاتىسى شىركوھنىڭ كۈچلۈك قارشىلىقى نەتىجىسىدە كىرىست ئارمىيىسى مەغلۇپ بولۇپ، يىرۇسالىمنىڭ كارولى - لوسگىنانلىق گوئى ئەسىرگە چۈشتى.
بۇنىڭدىن چۈچۈپ كەتكەن رىم پاپاسى 3-قېتىملىق ئەھلىسەلىپ ئۇرۇشىنى قوزغاشقا تەييارلىق قىلدى.
خەلق ئاممىسىدىن سېلىق يىغدى.
بۇ «سالاھىدىن سېلىقى» دەپ ئاتالدى.


3-قېتىملىق ئەھلىسەلپ ئۇرۇشى (1189-1192)


رىم پاپاسى كىلىماننىڭ كۈچلۈك تەشەببۇسى بىلەن گىرمانىيە، فىرانسىيە ۋە ئەنگىلىيە قاتارلىق 13 دۆلەت بۇ ئۇرۇشقا قاتناشتى.
بۇ قېتىم 100 مىڭدىن ئارتۇق چەۋەنداز ئاتلاندى.
لىكىن سەلجۇقلارنىڭ كۈچلۈك ھۇجۇمى ئارقىسىدا بۇ قۇشۇن مەغلۇپ بولدى،
ئەنگىلىيە كارولى رىچاد مەسىلىنى تىنىچ يول بىلەن ھەل قىلىش ئۈچۈن سىڭلىسى جۇئاننانى سالاھىدىننىڭ ئىنىسى سەيپىدىنگە ياتلىق قىلدى.
تۇغۇلغان بالىغا «شاھزادە» دەپ نام بىرىلدى.
ئەھلىسەلىپچىلەرنىڭ تىنچ يول بىلەن يېرۇسالىمغا بېرىپ تاۋاپ قىلىشقا قۇشۇلدى. ئۈچ ئايدىن كىيىن سالاھىدىن ئەييۇبى ۋاپات بولدى.


4-قېتىملىق ئەھلىسەلىپ ئۇرۇشى(1202-1204)


1 -قېتىملىق ئەھلىسەلىپ ئۇرۇشى ئاخىرلىشىپ دەل بىر ئەسىردىن كىيىن، غەربىي ياۋروپالىق ئۇرۇشقاق بۇلاڭچىلار «ئەھلىسەلىپ» نامىدا يەنە بىر قېتىم ئۇرۇش قوزغىدى.
بۇ ئۇرۇش «مۇقەددەس جاينى قۇتقۇزۇش» ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئۆزى بىلەن بىر دىندىكى شەرقىي رىم ئىمپىرىيىسىگە قارشى بولدى.
شەرقىي رىم لەشكەرلىرى ۋە خەلقى ئەھلىسەلىپ باسقۇنچىلىرىنى پۈتۈنلەي سۈپۈرۈپ تاشلىغاندىن كىيىن ئىمپىرىيە ئەسلىگە كەلدى.
شەرقىي رىمنى تاكى ئوسمانلى ئىمپىرىيىسى ئىگەللىگەنگە قەدەر ئىمپىراتور مىخائىل ئەۋلادى باشقۇرۇپ كەلدى.


5-قېتىملىق ئەھلىسەلىپ ئۇرۇشى (1216-1221)


مەغلۇبىيەتكە تەن بەرمىگەن رىم پاپاسى ھونۇرۇس «ئىسا ئەلەيھىسسالامنىڭ قەبرىسى»نى قۇتقۇزۇش نامى بىلەن يەنە بىر قېتىم ئۇرۇش قوزغىدى.
مىسىردا باش قوماندان پراگ قاتتىق مەغلۇبىيەتكە ئۇچراپ سۈلھى تەلەپ قىلدى.
شۇنىڭ بىلەن بۇ قېتىملىق ئۇرۇشمۇ مەغلۇبىيەت بىلەن ئاخىرلاشتى.


6-قېتىملىق ئەھلىسەلىپ ئۇرۇشى (1228-1229)


بۇ قېتىمقى ئۇرۇش ھەقىقى دىنىي تۈس ئالمىغان بولسىمۇ، يەنىلا ئۇنىڭغا پاپا تەشەببۇسچى بولدى.
بۇ ئۇرۇشقا گېرمانىيە كارولى ھېنىرى(4)نىڭ ئوغلى فىرىدىرخ(2) قوماندانلىق قىلدى.
بۇ ۋاقىتتا ئەييۇبىيە سۇلالىسىنىڭ ئىچكى قىسىمىدا تەخت تالىشىش كۈرىشى يۈز بەرگەن بولۇپ، قالايمىقانچىلىقتا قالغانىدى.
يىرۇسالىم قولدىن كەتكەن بولۇپ 1240-يىلى مەلىك سالھنىڭ ھاكىمىيەت بېشىغا چىقىشى ۋە چىڭگىزخاننىڭ ھۇجۇمى بىلەن خارەزىمدىن چىكىنگەن بىر تۈرك قومانداننىڭ ياردىمى بىلەن يىرۇسالىم يەنە ئەييۇبىيەلەرنىڭ قوماندانلىقىغا ئۆتتى.


7-قېتىملىق ئەھلىسەلىپ ئۇرۇشى(1240-1249)


چارەك ئەسىردىن كىيىن، رىم پاپاسىنىڭ تەشەببۇسى بىلەن غەربىي ياۋروپادىكى ئەللەر 7-قېتىملىق ئۇرۇشنى قوزغىدى.
بۇ قېتىمقى ئۇرۇشقا فىرانسىيە كارولى سان لوئى قوماندانلىق قىلدى.
لىكىن بۇ قۇشۇن ۋابا كېسىلىنىڭ تارقىلىشى، كەلكۈن كىلىشى ھەم مەلىك سالھ قۇشۇنلىرىنىڭ قورشاۋىغا چۈشۈپ قىلىشى نەتىجىسىدە مەغلۇپ بولۇپ، سان لوئى ئەسىرگە چۈشتى ۋە 3 مىلىيۇن فىرانىك تۆلەپ يۇرتىغا قايتتى.


8-قېتىملىق ئەھلىسەلىپ ئۇرۇشى (1270-1271)


بۇ قېتىملىقى سان لوئىنىڭ ئىنىسى ئانجۇلۇق چارلىز تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلدى.
لىكىن بۇلارمۇ مەغلۇپ بولدى.

رىم پاپالىرى ۋە غەربىي ياۋروپادىكى ھەر قايسى ئەل فىئودال ئاقسۆڭەكلىرى تەرىپىدىن ئۇيۇشتۇرۇلغان «ئەھلىسەلىپ» دەپ ئاتالغان ئۇرۇشلار، ئۇمۇمەن ئىككى ئەسىردىن ئارتۇقراق ۋاقىت ئىچىدە ئون نەچچە قېتىم ئېلىپ بېرىلدى.
بۇ ئۇرۇشلارنىڭ بەزىسى تارىخىي ۋە دىنىي قىرغىنچىلىق سەۋەبىدىن، بەزىسى پاپا ۋە ئايرىم ھۆكۈمرانلارنىڭ سىياسىي غەرىزى تۈپەيلىدىن ئېلىپ بېرىلغان ئىدى. بۇ ئۇرۇشلار تارىختا بولۇپ ئۆتكەن ئۇرۇشلار ئىچىدە داۋام قىلغان ۋاقتى بىر قەدەر ئۇزۇن، ئۇرۇشقا قاتناشقان ئەللەرگە كەلتۈرگەن زىيىنى ئىنتايىن ئېغىر بولغان تارىخى ئاپەتتۇر.
ــــــــــــــــــــــــ

مەنزىل
http://palastinbiz.blogspot.com/

تولۇق ئوقۇش

بەش قىتىملىق ئوتتۇرا شەرق ئۇرۇشى

م2008 - يىلى 12- ئاينىڭ 29 - كۈنى ئىسرائىلىيە پەلەستىننىڭ غەززە رايۇنىغا تۇيۇقسىز ھاۋادىن ھۇجۇم قىلىپ، قانلىق پاجىئەنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. نۇرغۇن مەسۇم بالىلار ۋە بىگۈناھ ئاياللار ئىسرائىلىيەنىڭ قانلىق قىرغىنچىلىقىدا قىممەتلىك ھاياتىدىن ئايرىلدى.
ھۇجۇمدىن كېيىن ئىسرائىلىيە زوڭلىسى باراك «ھازىر ئۇرۇش قىلىدىغان پەيت، ئۇرۇش توختۇتۇش ئەمىلىيەتكە ئۇيغۇن ئەمەس، ئىسرائىلىيە يەر يۈزىدىنمۇ ھۇجۇم قىلىدۇ» دىدى.
پەلەستىندىكى ‹خاماس› رەھبەرلىرى كەسكىن ھالدا: «ئۇمۇمىيۈزلۈك ئۇرۇش» قىلىدىغانلىقىنى جاكارلىدى.
بۇ 6- قېتىملىق ئوتتۇرا شەرق ئۇرۇشى بولۇپ قىلىشى مۈمكىنمۇ؟؟؟

بەش قېتىملىق ئوتتۇرا شەرق ئۇرۇشى



1-قېتىملىق ئۇرۇش (1948-1949)


1948 -يىلى 5-ئايدا ئەرەب ئىتتىپاقىنىڭ بىرلەشكەن ئارمىيەسى يېڭىدىن قۇرۇلغان ئىسرائىلىيەگە ھۇجۇم قىلدى.
1949-يىلى 1-ئايدا ئىسرائىلىيەنىڭ شىددەتلىك ھۇجۇمى بىلەن ئەرەبلەر ئۇرۇش توختۇتۇشقا مەجبۇر بولدى


2-قېتىملىق ئۇرۇش (1956-1957)


1957-يىلى 7-ئايدا، مىسىر سۇۋەيش قانىلىنى دۆلەت ئىگىدارچىلىقىغا ئېلىش ئارقىلىق، ئەنگىلىيە بىلەن فىرانسىيەنىڭ مۈلكىنى ئۆتكۈزۈۋالماقچى بولغاندا، ئەنگىلىيە بىلەن فىرانسىيە ئىسرائىلىيەنى مىسىرغا ھۇجۇم قىلىشقا كۈشكۈرتتى. نەتىجىدە 10-ئاينىڭ 29-كۈنى ئىسرائىلىيە مىسىرغا ھۇجۇم قىلدى. 11-ئاينىڭ 6-كۈنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ كىلىشتۈرۈشى بىلەن ئىككى تەرەپ ئۇرۇش توختاتتى.


3-قېتىملىق ئۇرۇش (1967-يىلى)


1967-يىلى 6-ئاينىڭ 5- كۈنى ئىسرائىلىيە كەڭ كۆلەملىك ھاۋا ھۇجۇمى قوزغاپ ئەرەپ ئىتتىپاقىنىڭ بىرلەشكەن ئارمىيەسىنىڭ ھاۋا ئارمىيە كۈچىنى بىتچىت قىلىپ قەدىمىي شەھەر ئېروسالىمنى تارتىۋالدى.


4-قېتىملىق (1973-1974)


1973-يىلى 10 - ئايدا مىسىر ئىسرائىلىيەگە تۇيۇقسىز ھۇجۇم قىلدى. مىسىر بىلەن سۈرىيە ئايرىم-ئايرىم ھالدا سىناي يېرىم ئارىلى ۋە گولان ئىگىزلىگىدىن ئىسرائىلىيىگە ھۇجۇم قىلدى. ئىراقمۇ بۇ قېتىم بۇ ئۇرۇشقا قاتناشتى. ئۇرۇشنىڭ دەسلىپىدە ئەرەپ قوشۇنلىرى غەلىبە قىلىپ، ئىسرائىلىيە ئارمىيەسىگە قاتتىق زەربە بەردى.
كىيىن ئىسرائىلىيە تىزلىكتە ئۆزىنى ئوڭشىۋىلىپ، قايتۇرما ھۇجۇمغا ئۆتۈپ، مىسىرنىڭ سىناي يېرىم ئارىلىنى بېسىۋالدى. بۇ قىتىمقى ئۇرۇش تارىختا«ئۆكتەبىر ئۇرۇشى» دەپ ئاتالدى. مىسىر سىناي يېرىم ئارىلىنى ئىسرائىلىيەدىن 1978- يىلى تىنچلىق سۆھبىتى ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق قايتۇرۇۋالدى.


5-قېتىملىق ئۇرۇش (1982-يىلى)


1982- يىلى 6- ئايدا ئىسرائىلىيە لىۋانغا ھۇجۇم قىلدى. بۇ ئۇرۇشقا سۇرىيەمۇ قاتناشتى. ئەڭ ئاخىرىدا ئىسرائىلىيە مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا «پەلەستىن ئازاتلىق تەشكىلاتى»نى لىۋاندىن قوغلاپ چىقاردى


(بۇ ماتىرىيال «بىلىش بلوگى»دىكى مەنبەگە ئاساسەن تولۇقلاپ تەييارلاندى)
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

تولۇق ئوقۇش